Wyszukiwarka


Informacje

Nawigacja

· Strona Gwna

· Artykuy

· Kraj

· Myl

· Media

· Pliki

· Galeria

Archiwum

· 2010 (77)· 2009 (497)· 2008 (593)· 2007 (564)· 2006 (443)

Polak antysemita to absolutna bzdura

Z Mateuszem Szpytm, historykiem z IPN, specjalist od historii wsi i ruchu ludowego, inicjatorem budowy w Markowej pomnika powiconego rodzinie Ulmw oraz autorem artykuw i ksiek powiconych Polakom ratujcym ydw w czasie okupacji niemieckiej, rozmawia Mariusz Kamieniecki

Album "Sprawiedliwi i ich wiat" Pana autorstwa ukazuje histori Markowej i heroizm Polakw, ktrzy w czasie okupacji ratowali ydw, naraajc wasne ycie. Skd wzi si pomys i jaki jest cel tej publikacji?
- Pierwotnie planowaem opublikowa artyku naukowy o historii rodziny Ulmw, ktry mia by zaprezentowany podczas konferencji zorganizowanej przez krakowski IPN w Kielcach. Podczas prowadzonych bada okazao si, e informacji na temat Ulmw, a take innych rodzin, ktre ukryway ydw, jest wicej, ni przypuszczaem, niezwykle bogaty jest rwnie materia ikonograficzny powicony tym ludziom. Chodzi mianowicie o mniej wicej tysic zdj wykonanych przez Jzefa Ulm w okresie midzywojennym i w czasie II wojny wiatowej. By to wystarczajcy materia na album, ktry ukazywaby wie Markow oraz rodziny, ktre ratoway przed zagad a 17 ydw, a zwaszcza wstrzsajc histori rodziny Jzefa i jego bdcej w stanie bogosawionym ony Wiktorii oraz ich szeciorga dzieci: Stasi, Basi, Wadzia, Franusia, Antosia, Marysi, ktrzy za pomoc dwm rodzinom ydowskim Szallom i Goldmanom zoyli najwysz ofiar. Wrd zdj s take autoportrety samego Jzefa Ulmy.

Zblia si 64. rocznica mczeskiej mierci Jzefa i Wiktorii Ulmw oraz ich dzieci (24 marca). Kim byli i dlaczego zdecydowali si na taki akt mioci bliniego?
- Ulmowie to rodzina od pokole zwizana z Markow. Byli to ludzie bardzo ubodzy, mieli niewiele ponad hektar ziemi. Jzef by ogrodnikiem i propagatorem nowoczesnych jak na owe czasy metod upraw. Jego pasj byo te fotografowanie, sam wykona nawet jeden z aparatw. Tym, ale take fabrycznym sprztem uwiecznia swoich najbliszych oraz ycie wsi. Posiada te wasn maszyn introligatorsk, eksperymentowa z energi elektryczn i - co ciekawe - mia w swoim obejciu ma elektrowni wiatrow, dziki ktrej adowa akumulatory. By take pierwsz osob we wsi, ktra uywaa elektrycznoci. Niezwykle aktywny dziaacz spoeczny - pracowa m.in. jako bibliotekarz w Zwizku Modziey Wiejskiej, udziela si w Katolickim Stowarzyszeniu Modziey, prenumerowa wiele czasopism. Do dzisiaj w wielu domach w Markowej, take w tym miejscu, gdzie y - na parceli, gdzie obecnie mieszka jego bratanica, zachowaa si cakiem spora biblioteka naleca do Jzefa. Jego on bya najmodsza crka Jana i Franciszki Niemczakw - Wiktoria. Byo to bardzo religijne, doskonale rozumiejce si i darzce mioci maestwo, a owocem tej mioci byo szecioro dzieci. Wiosn 1944 roku miao si urodzi kolejne. Jzef z Wiktori regularnie uczestniczyli w naboestwach kocielnych. Z relacji wiadkw wynika te, e Jzef z rodzin wsplnie klkali do modlitwy wieczornej.

Dlaczego zdecydowali si na ukrywanie ydw? Przecie grozia za to mier...
- Byli to ludzie bardzo otwarci i wraliwi na los drugiego czowieka. Z zachowanych przekazw wynika, e ju przed wojn yli w bardzo dobrych stosunkach z ydami. Bya to rodzina z jednej strony bardzo tradycyjna, yjca chrzecijaskimi wartociami, a z drugiej strony nowoczesna, otwarta na wiat i na potrzeby innych bez adnych uprzedze. Znajomo z Szallami i Goldmanami jeszcze sprzed wojny potwierdza brat Jzefa, Wadysaw. Dlatego, kiedy ludzie ci poprosili o pomoc, Ulma im nie odmwi, mimo i ryzykowa ycie nie tylko swoje, ale przede wszystkim swoich dzieci.

Kto i dlaczego zadenuncjowa Ulmw i przyczyni si do zgadzenia tylu niewinnych Polakw?
- Z dokumentw podziemia Ludowej Stray Bezpieczestwa - formacji zwizanej ze Stronnictwem Ludowym "Roch", ktra miaa bardzo mocne struktury na terenie Obwodu Przeworskiego, wynika, e podziemie nie bez podstaw podejrzewao o t denuncjacj Wodzimierza Lesia, z pochodzenia Ukraica, ktrego dziadkowie przybyli ze Wschodniej Galicji do Biaej Rzeszowskiej i tu zamieszkali. On sam za oeni si i zamieszka na przedmieciach acuta. W czasie okupacji by posterunkowym granatowej policji wanie w acucie i posiada ju uprzednio kontakty z jedn z ukrywanych przez Ulmw rodzin - Szallw, ktrym sam wczeniej pomaga. Kiedy jednak zorientowa si, e grozi za to kara mierci, wyrzuci ich na pastw losu. ydzi udali si do Markowej, do Ulmy, ale cigle nachodzili Lesia, domagajc si zwrotu dobytku, ktry dali mu na przechowanie. Hipoteza, ale oparta na bardzo mocnych podstawach gosi, e kiedy Szallowie w zamian za swj majtek dokonali "kradziey" jego dbr, Le zdenerwowa si i donis swoim kolegom z andarmerii niemieckiej, ktrzy 24 marca 1944 roku dokonali zbrodni cznie na 17 osobach. W tej karnej ekspedycji bra rwnie udzia Wodzimierz Le.

Czy znany jest los inspiratorw tej zbrodni?
- Wkrtce po tym, jak Sowieci wkroczyli na te tereny, podziemie niepodlegociowe wykonao wyrok mierci na Wodzimierzu Lesiu, ktry by podejrzewany o dokonanie nie tylko tej zbrodni, ale mia take na sumieniu inne czyny, w tym wysugiwanie si niemieckiemu okupantowi. W 1958 roku w Czechosowacji zosta odnaleziony zgermanizowany Czech Joseph Kokott, ktry by andarmem niemieckiej policji w acucie i osobicie rozstrzela trjk bd czwrk Ulmw. Kokott, ktry mia na sumieniu nie tylko rodziny Ulmw, Szallw i Goldmanw, ale take szereg Polakw i polskich ydw z acuta i okolic na mocy ekstradycji trafi do Polski i wyrokiem Sdu Wojewdzkiego w Rzeszowie z 1958 roku zosta skazany na kar mierci zamienion pniej na 25 lat wizienia. Kokott zmar na krtko przed kocem odbywania kary. Z kolei dowdca ekspedycji karnej por. Eilert Dieken unikn doczesnej kary i zmar w latach 60. w Niemczech, kiedy akurat rozpoczto zbieranie materiaw obciajcych go z okresu II wojny wiatowej. Los innych sprawcw mordu w Markowej: Michaela Dziewulskiego i Ericha Wilde, a take funkcjonariuszy policji granatowej z acuta za wyjtkiem wspomnianego ju Wodzimierza Lesia, jest nieznany.

Bohaterska postawa rodziny Ulmw nie bya jednak odosobniona w Markowej. Rodzin, dziki ktrym ydzi mogli przetrwa koszmar wojny, byo wicej...
- To prawda. Obok Ulmw w Markowej byo jeszcze pi innych rodzin, ktre ukryway ydw. cznie w ich domach oprcz omiu u rodziny Ulmw ukrywao si 17 ydw. Bohaterstwem wykazay si dwie rodziny Barw, rodzina Przybylakw, Szylarw i Cwynarw, ktre mimo tragedii Ulmw i strachu, jaki pad na wie, po tym, co si wydarzyo, nadal ukryway ydw. Dziki temu ludzie ci przeyli okupacj niemieck.

Czy znane s ich losy?
- Wikszo z nich wyemigrowaa za granic. Z dwoma rodzinami udao mi si nawet nawiza kontakt. Rodzina Riesenbachw wkrtce po wojnie wyemigrowaa najpierw do Austrii, a nastpnie do Kanady, gdzie jeszcze jeden z nich yje. yj take ich dzieci. Drugi przedstawiciel ydw ukrywanych w Markowej, z jakim nawizaem kontakt, to Abraham Segal, ktry jako jedyny z rodziny ocala z holokaustu i yje w Hajfie, dokd wyemigrowa w 1946 roku. Utrzymuje on stay kontakt z mieszkacami Markowej i czsto przyjeda tam na uroczystoci. Do USA wyemigrowaa take rodzina Weltzw, do Szczecina wyjecha Jakub Einhorn, a jego krewni mieszkaj za oceanem. W ydowskim Instytucie Historycznym zachowaa si natomiast relacja wdowy po Jakubie Einhornie, ktra zawiadcza o tym, e rodzina Przybylakw w czasie wojny ukrywaa jej ma. Ostatni bya rodzina Lorbenfeldw, ktrzy po wojnie wyjechali do USA, ale dalsze ich losy pozostaj nieznane.

Nie tylko Markowa znalaza si na mapie miejscowoci, w ktrych ukrywano ydw. Jaka bya skala tego zjawiska na Rzeszowszczynie?
- Szczegowe badania na ten temat prowadzi rzeszowski Oddzia IPN, a konkretnie dr Elbieta Rczy, ktrej ksika powicona tej tematyce ukae si ju niebawem. Wiemy, e z rk Niemcw zgino za pomoc ydom ok. 200 (w caej Maopolsce - Rzeszowskie i Krakowskie razem co najmniej 330) Polakw. Trudno natomiast powiedzie, ilu ydw zostao uratowanych, na pewno moemy mwi o tysicach.

Ilu ydw zostao uratowanych w okupowanej Polsce?
- Z szacunkowych danych, ktre stale IPN weryfikuje, wynika, e dziki Polakom II wojn wiatow przeyo od 40 do 100 tysicy ydw. Myl, e dziki prowadzonemu przez IPN, Instytut Studiw Strategicznych, Naczeln Dyrekcj Archiww Pastwowych programom Index i Polacy Ratujcy ydw w cigu kilku najbliszych lat dane te zostan ostatecznie zweryfikowane. Wiemy natomiast, e za pomoc ydom zgino z rk Niemcw okoo dwch tysicy Polakw.

ydw ukrywali nie tylko wieccy. Jaki by udzia duchowiestwa w ratowaniu ludnoci ydowskiej?
- W skali Polski udzia Kocioa katolickiego, take hierarchicznego, w ratowaniu ydw by olbrzymi. Wiele w tym wzgldzie uczyniy zakony, szczeglnie eskie, m.in. na Rzeszowszczynie - chociaby Siostry Niepokalanki w Jarosawiu czy Suebniczki NMP w Starej Wsi, ktre ukryway obywateli polskich narodowoci ydowskiej. Jedna z form pomocy polegaa take na faszowaniu dokumentw metrykalnych, gdzie ksia czsto zawiadczali, e dana osoba jest katolikiem. Wiele takich metryk wydaa m.in. parafia uniwersytecka pw. w. Anny w Krakowie. To pomagao przey ydom okupacj, niekoniecznie w ukryciu.

Czym faktycznie byo ukrywanie ydw w Polsce pod okupacj niemieck?
- Trzeba pamita, e ukrywanie ydw w Polsce pod okupacj niemieck byo wielkim ryzykiem. W przypadku ujawnienia takiego faktu Niemcy stosowali odpowiedzialno zbiorow. Std wiadectwa siy charakteru, mstwa i odwagi ludzi wieckich, ale take duchownych jeszcze dzi poraaj autentyzmem. Naley te pamita, e Polska oprcz Zwizku Sowieckiego bya jedynym terenem okupowanym, gdzie nie tylko za ukrywanie, ale take za pomoc doran ydowi grozia kara mierci i wyroki takie w ogromnej wikszoci byy rygorystycznie wykonywane. Po raz pierwszy takie rozporzdzenie w padzierniku 1941 roku wyda generalny gubernator Hans Frank.

A jak to wygldao w innych krajach okupowanych?
- Tam rwnie by zakaz pomocy ydom, ale przypadki tego typu byy mniej rygorystycznie karane. Tak byo m.in. w okupowanej Francji, Belgii czy Holandii, gdzie za pomoc ydowi mona byo otrzyma np. grzywn, a jeeli ta pomoc dotyczya wikszej liczby ydw lub bya udzielana po raz kolejny, to w wyjtkowych przypadkach koczyo si to zsyk do obozu koncentracyjnego. Nie byo natomiast tak, by za pomoc ydom grozia bezporednio kara mierci.

Skd takie rozbienoci w traktowaniu za pomoc ydom?
- Zasadniczo okupacja w zachodniej Europie, a w Polsce czy w Zwizku Sowieckim znacznie si rnia, i to nie tylko w tym aspekcie. Nie umniejszajc tego, e np. Francja bya okupowana, to jednak w porwnaniu z Polsk, gdzie miay miejsce np. liczne pacyfikacje, bya to zupenie inna, bardziej agodna rzeczywisto. Rozstrzeliwania czy wywoenie Francuzw do obozw naleao do rzadkoci, podczas gdy w Polsce czy ZSRS bya to tragiczna codzienno.

Heroizm Polakw ratujcych ydw by rzecz wyjtkow. Odwracajc role, czy w podobnej sytuacji Polacy mogliby liczy na pomoc ze strony ydw?
- Trudno powiedzie, jak zachowaliby si ydzi w podobnej sytuacji. Myl, e jest to kwestia indywidualnego podejcia kadego czowieka do konkretnej sytuacji, std trudno z gry deklarowa jakiekolwiek postawy. Podejrzewam jednak, e mogoby by podobnie, e rwnie po stronie ydowskiej znaleliby si ludzie sprawiedliwi, ktrzy nie zawahaliby si podj ryzyka i ratowa zagroone ycie. Tak przynajmniej mam nadziej. Pomoc drugiemu czowiekowi jest wpisana w natur czowieka, ktry jest istot spoeczn, i to niezalenie od narodowoci czy wyznawanej religii. Tym wiksze bohaterstwo tych Polakw, ktrzy nie zawahali si ryzykowa wasnego ycia, niosc pomoc ydom.

Nie wszyscy jednak tak uwaaj. Tomasz Gross w swojej ksice "Strach" pisze, e to, co si dziao po wojnie w Polsce, byo przedueniem holokaustu, e Koci i Nard Polski by antysemicki. Patrzc na przykady heroizmu Polakw, ktrzy ratowali ydw, oskaranie Polakw o antysemityzm wyglda na niedorzeczno i wyrany akt zej woli. Jak to rozumie?
- By moe wynika to z negatywnych dowiadcze autora i jego rodziny. Osobicie nie odwaybym si powiedzie o polskim Kociele, e by czy jest antysemicki. Nie znam te przypadku, by jakikolwiek kapan nawoywa do tego, by nie pomaga ydom, a tym bardziej eby ich przeladowa. Dlatego straszenie Kocioem uwaam za zwyk niedorzeczno. W odniesieniu do wieckich, owszem, zdarzay si sytuacje, w ktrych Polacy nie udzielali pomocy ydom, a nawet ich wydawali, ale byy to przypadki skrajne, ktre w aden sposb nie mog rzutowa ani podwaa faktu, e dziki heroizmowi Polakw wielu ydw przetrwao okupacj. Trzeba te bardzo wyranie i zdecydowanie powiedzie, e szmalcownictwo w okresie wojny (cho nie byy to przypadki czste) byo bardzo surowo - nawet mierci - karane przez Polskie Pastwo Podziemne. Rwnie polskie wadze na emigracji pomagay ydom - nie tylko poprzez przekazywanie pienidzy Radzie Pomocy ydom, ale wydaway take owiadczenia mwice o tym, co si dzieje z obywatelami polskimi pochodzenia ydowskiego w czasie okupacji niemieckiej, w co wiat nie chcia wwczas wierzy. To wanie my, Polacy, nasz rzd wskazywalimy wyranie na ten problem. Dlatego oskaranie nas o czynny antysemityzm jest nieporozumieniem i absolutn bzdur. O naszej postawie najlepiej wiadcz heroiczne czyny Sug Boych Ulmw i wielu innych, czsto bezimiennych bohaterw, ktrzy ratowali ydw przed zagad.

Na koniec powrmy moe do Pana publikacji, ktra otwiera now seri IPN. Co to za seria i czemu ma suy?
- Nowa seria IPN w formie naukowej ma pokazywa zapomniane przez lata, czasem bardzo wstrzsajce przypadki zwizane z ukrywaniem ydw z poszczeglnych regionw Polski, i to nie tylko w postaci pomocy indywidualnej, ale take pomocy zorganizowanej. Dotyczy to rwnie wspomnianej ju Rady Pomocy ydom w ramach Polskiego Pastwa Podziemnego czy rzdu na uchodstwie. Ksika "Sprawiedliwi i ich wiat" jest zwiastunem tej serii. Wkrtce bdzie kolejna publikacja dr Elbiety Rczy o Polakach pomagajcych ydom na Rzeszowszczynie. Kolejna to wybr relacji z Komitetu dla Upamitniania Polakw Ratujcych ydw zaoonego przez prof. Tomasza Strzembosza, ktry to komitet przygotowuje t publikacj wraz z IPN. Bd te inne pozycje pokazujce konkretne przykady oraz dokumentacj dotychczasowej wiedzy powicone tej problematyce. Rwnie od czasu zakoczenia prac nad moj ksik cigle pojawiaj si nowe informacje na temat relacji polsko-ydowskich w Markowej, ktre s obecnie potwierdzane i bd w przyszoci omawiane.

Dzikuj za rozmow.


Komentarze

Brak dodanych komentarzy. Moe czas doda swj?

Dodaj komentarz

.::Podyskutuj z nami na forum::.

Powiadomienia

Podaj swj adres e-mailowy:

I bd z nami na bieco

Zobacz na ywo w internecie

Czy wiesz, e moesz oglda TV Republika online na ywo w internecie. Zobacz rwnie TV Trwam na ywo online w sieci. Jedynie polskie stacje telewizyjne dostpne do odbioru.
Wygenerowano w sekund: 0.06
7,207,692 Unikalnych wizyt